Schijndel

Schijndelse Bedrijven en Middenstanders


Steenovens/ Steenfabrieken

Overzicht:







Steenovens algemeen.

De grond rondom Schijndel is leemhoudend daarom is het niet vreemd dat hier in het verleden steenovens geweest zijn.
Bij het boek 'Het Schijndels landschap' (Henk Beijers, 2003) is een glossarium samengesteld van 2800 historische perceelsnamen. Hier komt het woord "Steenoven" 9 keer voor.

Foto
Voorbeeld van Steenoven op de oude kadasterkaarten. In dit geval sectie E3, Wijbosch ten westen van huidige straat Aakendonk in de buurt van De Veghelse Dijk. Bron : BHIC.



In 2016 werden bij het asfalteren van paden op het Paaspop festivalterrein (gelegen ten Noorden van de straat De Heikampen tussen de Molendijk Noord en Vijverweg) resten van een veldoven gevonden van 7,5 x 5,1 mtr. Niet uitgesloten is dat in deze oven stenen zijn gebakken voor de nabij gelegen Nonnenbosche hoeve. Dit gebied is rijk aan leemgrond. *2)

Daarmee is dan ook de naam van de nabij gelegen Leemputten weg verklaard.
In de jaren dertig werd hier een van de eerste openluchtzwembaden in Nederland aangelegd. Een bestaande leemkuil werd uitgegraven in het kader van de werkverschaffing.


Steenfabriek gebroeders Tucken, 1876-??

De eerste fabriek van enige betekenis voor de werkgelegenheid was de in 1876 opgerichte steenfabriek van de gebroeders Tucken. Deze bood toen werk aan 17 mannen, 4 vrouwen en 5 jongens en in 1880 aan resp. 12 mannen, 4 vrouwen en 3 jongens. *3)
Verdere informatie over deze fabriek ontbreekt.


Steenfabriek De Molenhei 1897- ~1930.

Op 14 mei 1897 kocht Jan Willem van de Elst, steenfabrikant te Zaltbommel, 12 hectaren op de Molenheide voor de som van 500 gulden per hectare. Dit terrein was bestemd voor een steenfabriek met wat dienstwoningen. Het overige deel van de Molenheide werd aan hem verhuurd voor leemdelving tegen 400 gulden per hectare.
Volgens een krantenartikel van 30 november 1898 groeide de nieuwe steenfabriek "De Molenhei" flink. Er waren 80 mensen aan het werk en er werden dagelijks 25.000 stenen gebakken.
*3)
Linker Foto Rechter Foto Rechter Foto

Op 14 augustus 1902 bezochten een tweehonderdtal bezoekers uit Duitsland de fabriek. Het waren steenfabrikanten en hun dames. Zij werden aan het spoor afgehaald door den paardentram en verder per stoomtram naar Heeswijk vervoerd. Zoals beschreven in bovenstaant artikel in de De Peel- en Kempenbode van 16-08-1902. In het artikel staat verder dat op dat moment de steen productie tussen 40 en 50.000 stenen bedraagd, men aan 120 mensen werk verschaft en dat men overweegt een tweede ringoven aan te schaffen. *7)

In 1904 veranderde de naam in " NV Steenfabrieken voorheen JW van der Elst". Toen werkten er 120 mannen en 10 kinderen. In de volksmond werd de fabriek "De Steenoven" genoemd. Deze naam bestond al in 1662. *3)
Anno 2018 zijn er nog Schijndelse inwoners die deze naam gebruiken !!

Bij een veiling in september 1917 van steenfabriek De Perkhoven, zie beneden, werd veel materiaal van steenfabriek De Molendheide te koop aangeboden (zie onderstaande veiling lijst).
Rechter Foto  Foto Rechter Foto Foto





Was dit verouderd materiaal of had men al besloten met de steen fabriek te stoppen? Een stoomloc kan verouderd zijn maar rails blijven lang bruikbaar. Zouden de NS ook op de veiling zijn geweest? Immers .....

In 1918 besluiten de Nederlandse Spoorwegen dat er een nieuw hoofdgebouw bij moet komen in Utrecht (HGB III, de Inktpot). "We produceren eigenhandig 22 miljoen bakstenen door baksteenfabriek De Molenheide uit Schijndel over te nemen. We maken 4.000 kuub eikenhout geschikt voor de bouw door een eigen timmerfabriek te openen"
De Inktpot markeert niet alleen de geboorte van de NS, maar ook die van Strukton. Na de succesvolle bouwwerkzaamheden is in 1921 de N.V. het Spoorwegbouwbedrijf opgericht. In 1952 verhuisde dit bedrijf van Schijndel naar Maarssen. Strukton bleef tot 2010 eigendom van NS en is toen overgenomen door een marktpartij. *4)


De 11 miljoen stenen die nodig waren voor het hoofdgebouw van de Staats spoorwegen aan de Catharijnesingel te Utrecht zijn allen geleverd door genoemde steenfabriek.
Daarna werd de steenfabriek voor een deel en later geheel omgezet in een timmerwerkplaats. In 1922 werd op de steenfabriek een timmerafdeling vermeld, waarop toen 15 mannen en 5 kinderen werkzaam waren. Bij deze omzetting vielen ontslagen.
Rond 1930 werd met de steenfabrikage gestopt en werd het gehele complex omgebouwd tot een timmerwerkplaats voor Werkspoor N.V. te Utrecht.
Na de tweede wereld oorlog vestigde de firma Steenbakkers hier een houthandel. *3)

Arnold Boland (geb. 1880 en wonende in Amerzoden) startte in 1903 als opzichter en werd directeur in 1906. Hij verloofde zich op 16 mei 1907 met H.M.L. Baronesse van Slingelandt. Arnold was, in 1906, de eigenaar van de eerste auto, met kenteken N-252, die in Schijndel reed. *5)

Omstreeks 1923 werd Sport Vereniging Molenheide (S.V.M.) opgericht met financiële steun van Boland. Deze club speelde in het centrum van Schijndel. Omstreeks 1926 trok Boland zijn steun aan de vereniging in, de reden is niet bekend maar misschien had de oprichting van Ever Quick er wat mee te maken? zie ook http://www.schijndelse.nl/Sp_VoetbAlg_1.html
In 1926 werd Boland de stimulerende kracht achter de oprichting van de nieuwe voetbalvereniging Ever Quick. Zie ook http://www.schijndelse.nl/Sp_EverQ_1.html
In 1926 was Boland beschermheer van Kruisboogvereniging De Heidebloem. Zie ook http://www.schijndelse.nl/Sp_Heide1.html
Linker Foto Rechter Foto
Foto BHIC_HDL1456 met de auto van Boland in 1932.
Bron: BHIC.
Telefoongids 1915
In 1915 waren er 7 telefoon nummers in Schijndel in gebruik,
4 was het nummer van de steenfabriek



Foto
De fabriek gebruikte voor het vervoer van de leem van de afgraving naar de oven een electrische spoorbaan welke aangegeven is op deze topografische kaart.*2)




Plannen Steenfabriek gebied Aakendonk 1901.

In de raadsvergadering van 8 augustus 1901 werd de aanvraag behandeld van de heer Weijers te Udenhout inzake aankoop van gemeentegrond in het Wijboschbroek, speciaal het gedeelte genaamd de Aakendonk voor het oprichten van een steenoven.
De behandeling van deze zaak werd opgedragen aan de burgemeester en wethouders bijgestaan door een commissie waarvoor benoemd werden de heren A.J.M. Bolsius en A.C.J. van Heertum.
Op 23 september echter werd er een schrijven ontvangen van F.J. Weijers waarin hij mededeelde " af te zien van den aankoop, wijl de prijsvraag te hoog staat boven de waarde welke hij aan de grondstof kan toekennen".
Het is ons niet bekend of dat dit gaat over de grond gemerkt "De Steen Oven" op kadasterkaart sectie E hierboven afgebeeld in het deel
Steenovens algemeen


Steenfabriek De Perkenoven 1898-1917.

De Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant van 13-06-1898, schrijft dat er een steenbakkerij in gebuikt is genomen met een ringoven "ontworpen en gebouwd door de eigenaar H. Hermes".*7)

Foto

Het Heemblad 1997 -2, Heemkunde Kring Schijndel, schrijft:

In 1903 bouwde de heer Suyling uit Den Bosch links van de Steeg (komende uit het centrum) ter hoogte van de afslag Martemanshurk een steenfabriek die voorzien werd van een ringoven.
De dagelijkse leiding berustte bij Hendrikus Hermes (1833-1929). Later nam zijn zoon Marinus (1872-1956) de leiding over.
*6)

Volgens de Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche Courant van 20-09-1917 gaat het hier om een oven van 36 x 5,6 x 3,3 mtr. *7)



Omdat de familie als bijnaam De Perk had, werd de steenfabriek al snel de Perkenoven genoemd. Hoogstwaarschijnlijk kwamen ze aan deze bijnaam omdat de meisjesnaam van Hendrikus oma Alida du Park was. Om die reden werd ook het café van Marinus, op de hoek van de Elschotseweg/Oude steeg, café Du Perco genoemd. *6)
Marinus was ook eigenaar van Oude steeg 12-14-16-18 en Voortstraat 25. De vader van Alida is Frederik, in 1767 een van de twee schepenen (bestuurder) van Schijndel, hij was Nederduits Gereformeerde en kwam uit Kampen.


Driekske van der Heijden (1903-1993) werkte er vanaf zijn 12e jaar. Zijn vader was de machinist van de oven en verzorgde ook het vervoer van de stenen, onder andere naar Den Bosch en naar de Heeswijkse brug.
Er werkten ongeveer 18 mannen en 2 jongens.

Het oude Patronaat van Schijndel is gebouwd met stenen die in deze oven zijn gebakken.*6)
 Foto Rechter Foto
Voor een afbeelding en beschrijving van de werking van een ringoven zie  Steenbakkerij Dumoulin 

Foto Foto Foto

In 1917 werd de steenfabriek geveild zie o.a. bovenstaande advertentie in de Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant van 20-09-1917.
De hiervoor uitgegeven catalogus vermeldde dat de;
Steenfabriek van de firma Suyling en Hermes de gebouwen , 9 kapitale droogloodsen (lengte 20 a 90 meter pannen gedekt, de grote steenoven enz. wegens liquidatie verkocht zal worden op Donderdag 4 Oktober 1917 des namiddags ten 1 ˝ ure in het café van den heer Emb. Van Rooy, naast het raadhuys. De fabriek is te bezichtigen vanaf 26 september 1917 elke werkdag van 9-4 ure Volgorde der verkooping van het vaste goed is bij inzet op Donderdag 20 September 1917 des namiddags ten 3 ure precies in het cafe van den heer Reinier Steenbakkers tegenover het raadhuis.
De catalogus vermeldt tevens de vertrektijden van de stoomtram uit Den Bosch en Heeswijk (reisduur 1 uur)
 Foto Rechter Foto
Veiling doc Dienstregeling tram

Vreemd genoeg werden vanaf pagina 14 ook goederen genoemd van steenfabriek de Molenheide.
Wellicht ging het maar om een gedeelte van die steenfabriek maar dat kan ik niet beoordelen. (TvG)
De goederen werden uiteindelijk verkocht aan een steenfabriek in Maastricht. *6) x
 FotoRechter Foto
Geheel soepel verliep de veiling niet gezien bovenstaand artikel in de De Gooi- en Eemlander van 12-10-1917. Hendrikus Hermes en zijn echtgenote Josepha Beks voor café Du Perco. Bron: Noud Hermes


Foto
Foto 3288 personeel staande achter op de binnenplaats
De meeste werknemers houden gereedschap in hun handen of lijken een deel van het productieproces uit te voeren
Uiterst links 1 bedrijfsleider Marinus Hermes met een boek ( de boekhouding?), 2 en 9 hebben een schop vast, het lijken twee verschillende types. Wat was hun specifieke doel?, 3 heeft drie stenen vast, 4 ligt in een kruiwagen met twee stenen. Waarom? 5 Schenkt een borreltje in. Symbool voor wat? . 6 ... Verhoeven met gevulde vormbak, 7 en 8 met een lege vormbak, 10 staat achter een kruiwagen vol stenen, 11 Is deze jongeman bezig de vormelingen te drogen te leggen?
Bron: Noud Hermes






Bronnen:
*1) Wikipedia
*2) 20160611 Rapport Paaspop Molenheide. Archeologische Werkgroep Heemkundekring Schijndel.
Link naar het rapport.
*3) Schijndel, Historische verkenningen Schijndel. W. Heesters
*4) USINE http://www.usine-utrecht.nl/inktpot-prorail-ns-hoofdkantoor/
*5) Heemblad 2018-3, Heemkunde Kring Schijndel
*6) Heemblad 1997 -2, Heemkunde Kring Schijndel
*7) Kranten artikelen : Koninklijke Bibliotheek (KB) via www.delpher.nl


Naar bovenkant pagina

terug naar hoofdpagina www.schijndelse.nl